Biuro Polityczne

Jego rzeczywista rola jako kolegialnego organu władzy była zróżnicowana w poszczególnych latach. Zależała od wielu czynników: liczebności i składu personalnego, częstotliwości i tematyki obrad, kształtu i roli Sekretariatu KC, funkcjonowania nieformalnych zespołów decyzyjnych oraz osobowości i charakteru I sekretarza KC, kierującego pracami BP.

Biuro Polityczne KC PPR powstało „same z siebie”, bez formalnej uchwały, w VIII 1944 r. w Lublinie. W IV 1945 r. powołano do życia organ pomocniczy Biura Politycznego w postaci Sekretariatu KC. Ich działalność została usankcjonowana dopiero 12 XII 1945 r. na I zjeździe PPR. W punkcie 24 przyjętego wówczas statutu partii zapisano: „Dla kierowania pracą polityczną KC wyłania Biuro Polityczne, dla kierowania bieżącą pracą partii – Sekretariat”. Na tym jednym zdaniu formalnie opierała się faktyczna władza w partii w państwie. Ścisły podział kompetencji pomiędzy centralnymi instancjami partyjnymi nigdy nie został określony. W praktyce Biuro Polityczne sprawowało ogólne kierownictwo partyjno-państwowe, zaś Sekretariat podejmował operatywne, bieżące decyzje dotyczące funkcjonowania aparatu partyjnego i niektórych organizacji społecznych oraz konkretyzował i wprowadzał w życie decyzje Biura.

Organami pomocniczymi Biura Politycznego były komisje BP. Większość z nich powoływano na krótki okres czasu w celu doraźnym, tj. do opracowania uchwał i dokumentów partyjnych lub rozwiązania szczególnie ważnych problemów. Wyjątkowo tworzono także komisje o charakterze stałym, nadzorujące dany obszar życia publicznego.

Do V 1945 r. Biuro Polityczne składało się zaledwie z 5 członków, następnie uległo zwiększeniu do 8 osób. W takim składzie funkcjonowało bez zmian do IX 1948 r. Jego członkowie odpowiadali za ważne obszary działalności państwa. W. Gomułka (sekretarz KC, od XII 1945 r. sekretarz generalny) był wiceprezesem Rady Ministrów. B. Bierut jako prezydent kierował pracą Prezydium KRN, a następnie Rady Państwa. J. Berman jako podsekretarz stanu w MSZ (do V 1945 r.) i w PRM nadzorował politykę zagraniczną i kulturalną oraz propagandę. H. Minc, minister przemysłu i handlu, zarządzał całą gospodarką. S. Radkiewicz kierował Ministerstwem Bezpieczeństwa Publicznego, a M. Spychalski, jako wiceminister, resortem obrony narodowej (nadzorując swego formalnego zwierzchnika – ministra M. Rolę-Żymierskiego). R. Zambrowski był kierownikiem Sekretariatu KC oraz członkiem Prezydium KRN, a następnie wicemarszałkiem Sejmu Ustawodawczego. Natomiast A. Zawadzki był wojewodą śląsko-dąbrowskim. W tym okresie BP zbierało się dość regularnie (zwykle raz w tygodniu) i obradowało w wąskim gronie, mając charakter rzeczywiście kolegialny i decyzyjny.

Jesienią 1948 r. wraz z procesem jednoczenia PPR i PPS oraz powstaniem PZPR przeprowadzono reorganizację struktury centralnych instancji decyzyjnych. Od 8 X 1948 r. funkcjonował Sekretariat KC w nowym kształcie. Składał się z pięciu, a następnie siedmiu sekretarzy będących jednocześnie członkami BP. 3 XI 1948 r. uzupełniono skład Biura o 3 zastępców członków, zaś 21 XII 1948 r. do Biura Politycznego KC PZPR weszło dodatkowo czterech byłych członków PPS, zwiększając liczebność tego organu do 15 osób. Wokół I sekretarza KC PZPR wytworzyło się wówczas nieformalne kilkuosobowe „ścisłe kierownictwo”, natomiast pozycja pozostałych członków BP i sekretarzy KC była zależna od różnorodnych czynników i często zmieniała się w czasie.

W latach 1948-1990 w składzie Biura Politycznego KC PZPR znajdowali się przede wszystkim sekretarze KC, sprawujący nadzór nad poszczególnymi sektorami życia politycznego, społecznego i gospodarczego. Obok nich w Biurze Politycznym zasiadali liczni reprezentanci najwyższych władz państwowych, a w latach 1956-1980 również przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych (CRZZ), potem OPZZ. Niejako z urzędu miejsce w Biurze miały zagwarantowane dwie formalnie najważniejsze osoby w państwie: przewodniczący Rady Państwa i prezes Rady Ministrów. Z kilkuletnimi przerwami członkami BP byli ministrowie obrony narodowej i wicemarszałkowie Sejmu PRL z ramienia rządzącej partii. W dłuższych okresach czasu do kierownictwa wchodzili ponadto co ważniejsi wicepremierzy, ministrowie spraw zagranicznych (od 1956 r.), przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (PKPG), a następnie Komisji Planowania przy Radzie Ministrów (w latach 1949-1980). Do 1973 r. poza Biurem znajdowali się natomiast ministrowie spraw wewnętrznych, co wynikało głównie z obaw I sekretarzy KC przed zbytnim wzmocnieniem pozycji szefów tego resortu. Z biegiem lat w Biurze Politycznym powiększała się reprezentacja I sekretarzy Komitetów Wojewódzkich. Niemal stałe miejsce uzyskali w nim I sekretarze z Katowic (od 1956 r.), Warszawy (od 1970 r.) i Gdańska (od 1980 r.). Niektórzy działacze wchodzili do elity władzy ad personam, niezależnie od pełnionych funkcji. Najlepszym przykładem jest kariera Edwarda Ochaba, który w okresie 20 lat zasiadania w BP był kolejno: przewodniczącym Komisji Centralnej Związków Zawodowych, wiceministrem obrony narodowej, sekretarzem KC, ministrem rolnictwa, ponownie sekretarzem KC, zastępcą przewodniczącego Rady Państwa i wreszcie przewodniczącym Rady Państwa.

Większe zmiany w składzie personalnym BP dokonywały się przeważnie w okresie przesileń i przełomów politycznych. Rok 1956 nie przyniósł jednak zmiany jakościowej, gdyż do końca lat 60. dominowali w BP przedwojenni komuniści (kapepowcy). Znacznie większy wymiar liczebny i pokoleniowy miała wymiana kierownictwa partyjnego w początkach rządów Gierka. W XII 1971 r. na 15 członków BP pozostało 6 z dawnej ekipy Gomułki. Największe zamiany dokonały się w okresie kryzysu 1980-1981 r. W składzie BP wybranym 19 VII 1981 r. pozostały tylko 4 osoby z poprzedniego składu. Od IV 1981 r. w ramach „demokratyzacji” kierownictwa PZPR w skład BP wprowadzano osoby nie należące do rzeczywistej elity władzy. Byli to z reguły robotnicy lub dyrektorzy zakładów przemysłowych. W sumie do końca lat 80. do BP weszło 16 takich figurantów. Najbardziej znanym z nich był zbrojarz-betoniarz Albin Siwak. W sumie w latach 1944-1990 przez BP przewinęło się jako członkowie lub zastępcy członków 105 osób.

Częstotliwość obrad i znaczenie BP w procesach decyzyjnych zmieniały się w czasie. W 1949 r. odbyło się 26 posiedzeń BP i 51 posiedzeń Sekretariatu KC. W 1951 r. liczba posiedzeń 15-osobowego BP spadła do zaledwie 13. Większą rolę odgrywały niewątpliwie węższe gremia decyzyjne – Sekretariat KC, a od II 1950 r. powołane na jego miejsce Sekretariat Biura Politycznego i Sekretariat Biura Organizacyjnego. Równocześnie kompetencje BP w zakresie decydowania o sprawach obronności i bezpieczeństwa publicznego przejęły nowe gremia specjalistyczne kierowane osobiście przez Bieruta: Komisja Biura Politycznego ds. Bezpieczeństwa (powołana 24 II 1949) oraz Komisja Wojskowa Biura Politycznego (od V 1949).

II Zjazd PZPR (10-17 III 1954) wprowadził zmiany w statucie partii mające wzmocnić kolegialność, przywracając stan organizacyjny z XII 1948 r. W rezultacie liczba posiedzeń BP wzrosła do 49 w 1955 r. Z pewnością Biuro Polityczne było realnym centrum władzy w kryzysowym roku 1956, kiedy odbyło się aż 81 posiedzeń tego organu, w których brali udział również wszyscy sekretarze KC. Był to prawdopodobnie okres największej kolegialności w jego funkcjonowaniu, na co wpływała stosunkowo słaba osobista pozycja I sekretarza KC Ochaba.

W pierwszych latach rządów Gomułki aktywność i znaczenie BP stopniowo malały, a na początku lat 60. liczba jego posiedzeń spadła do kilkunastu rocznie (przeciętnie raz w miesiącu), co oznaczało utratę kolegialnego charakteru tego organu władzy. Istotne decyzje zapadały w kręgu „ścisłego kierownictwa” lub były podejmowane osobiście przez Gomułkę.

W XII 1970 r. na kilku posiedzeniach BP rozegrała się autentyczna walka o władzę. Jedną z pierwszych decyzji podjętych przez nowego I sekretarza KC Gierka było postanowienie, że posiedzenia Biura Politycznego odbywać się będą regularnie w każdy wtorek. W ramach biurokratyzacji procesu rządzenia 14 VII 1972 r. zatwierdzono „zasady i metody pracy oraz regulamin obrad Biura Politycznego i Sekretariatu”. Odtąd Biuro miało pracować zgodnie z wytyczonym planem kwartalnym, do którego opracowywania powoływano specjalny zespół.

W latach 70. BP faktycznie zbierało się z reguły we wtorki, ale nie zawsze co tydzień. W jego pracy występowały przerwy, szczególnie w okresie wakacyjnym. W rezultacie rocznie odbywało się trzydzieści kilka posiedzeń tej instancji. Uczestniczyli w nich także wszyscy sekretarze KC. Do poszczególnych punktów porządku obrad zapraszano wicepremierów i ministrów oraz kierowników wydziałów KC i ich zastępców, rzadziej inne osoby. Raz w miesiącu odbywały się wspólne posiedzenia BP i Prezydium Rządu. Realna władza spoczywała jednak w kręgu najbliższych współpracowników Gierka.

Kryzys społeczno-polityczny z lat 1980-1981 przyniósł aktywizację i chwilowy wzrost znaczenia BP. W sumie od VII 1980 do XII 1981 r. odbyło się 115 posiedzeń tej instancji. Jednakże w efekcie wprowadzenia do składu BP tzw. przedstawicieli klasy robotniczej jego rola ponownie się obniżyła. Po wprowadzeniu stanu wojennego realne centrum władzy stanowił utworzony przez W. Jaruzelskiego nieformalny zespół kierowniczy, znany jako Dyrektoriat. Składał się wówczas z szefów resortów siłowych oraz ważniejszych sekretarzy KC i wicepremierów. Z pewnymi zmianami funkcjonował do końca lat 80. W tym czasie BP zbierało się dość często, lecz przekształciło się w swego rodzaju forum dyskusyjne, liczące w szczytowym momencie aż 22 członków. Wraz z zaproszonymi gośćmi w posiedzeniach BP uczestniczyło 30-40 osób. Według relacji uczestników odprawiano tam „zwykłą celebrę” przypominającą obrady plenum KC. Wygłaszano ozdobne przemówienia, słabo trzymając się porządku obrad. Jaruzelski zagajał dyskusję, po czym pozwalał „wygadać się” każdemu z obecnych.

Biuro Polityczne formalnie podejmowało strategiczne decyzje w sprawach państwowych i partyjnych. Zajmowało się przede wszystkim sytuacją społeczno-gospodarczą, polityką zagraniczną, projektami ważniejszych aktów prawnych i ważnymi sprawami wewnątrzpartyjnymi. W związku z rozbudowanym systemem nomenklatury kadr dużo miejsca zajmowało rozpatrywanie wniosków o charakterze personalnym. Równie często omawiano jednak kwestie o drugorzędnym znaczeniu lub szczegółowym, fachowym charakterze, które wybiórczo trafiały do porządku obrad. Wynikało to ze skrajnie scentralizowanego systemu kierowania państwem, a częściowo z osobistych zainteresowań przywódców partii. Np. w okresie rządów Bieruta wielokrotnie rozstrzygano zagadnienia architektoniczne związane z odbudową Warszawy, a za czasów Gomułki sprawy ekonomiczne, takie jak płace i ceny oraz bilans handlu zagranicznego.

Lektura protokołów posiedzeń BP oraz relacji i wspomnień napisanych przez jego członków nie pozwala na precyzyjne określenie roli Biura jako rzeczywistego centrum władzy w Polsce. Można jednak wysnuć wniosek, że poza latami 1944-1948 oraz okresami przełomów politycznych (1956, XII 1970, 1980-1981) pełniło w znacznej mierze rolę fasadową lub doradczą. Głównym ośrodkiem decyzyjnym było bowiem tzw. ścisłe kierownictwo skupione wokół I sekretarza KC PZPR, zaś BP zatwierdzało powzięte wcześniej decyzje.