Rozmowy Władysława Gomułki z kard. Stefanem Wyszyńskim

W latach 1956-1963 miały miejsce spotkania prymasa Polski (zob. prymas Polski) z I sekretarzem KC PZPR (zob. I sekretarz KC PZPR), które wpłynęły w istotny sposób na relacje państwo-Kościół w PRL.

Losy Wyszyńskiego i Gomułki połączył rok 1956. Na skutek odwilży październikowej ten pierwszy powrócił z internowania, a ten drugi objął władzę w PRL. Co paradoksalne, żeby uwiarygodnić reżim komunistyczny w nowym wydaniu, świeżo powołany I sekretarz KC PZPR musiał zdecydować się na uwolnienie prymasa. Prymas w kolejnych miesiącach poparł zmiany wprowadzane przez Gomułkę, uważając, że poszerzają one zakres społecznej wolności, a potencjalną alternatywą jest siłowa interwencja Związku Sowieckiego, analogiczna do tej w Budapeszcie.

Do pierwszego spotkania „na szczycie” doszło 1 V 1957. Odbyło się ono na życzenie I sekretarza KC PZPR. Rozmowa poprzedzała wyjazd Wyszyńskiego do Rzymu. Władze PRL przywiązywały do niej dużą wagę, zaś obok Gomułki wziął w niej udział premier Józef Cyrankiewicz. Spotkanie odbyło się w Urzędzie Rady Ministrów i trwało ok. 3,5 godziny. Obydwie strony miały rozbieżne cele. Dygnitarze partyjni chcieli politycznej neutralizacji Kościoła oraz akceptacji realiów ustrojowych PRL. Wyszyński oczekiwał akceptacji ze strony władz dla swobodnego realizowania misji Kościoła. Mimo że obie strony nie otrzymały tego, czego chciały, spotkanie zakończyło się w dobrej atmosferze.

Kolejna rozmowa, 9 I 1958, ze wszystkich spotkań miała najbardziej dramatyczny charakter i trwała rekordowe 11 i pół godziny. Ponownie, obok Wyszyńskiego i Gomułki, uczestniczył w niej Cyrankiewicz. Jasno pokazała, że dojdzie do zaostrzenia polityki władz wobec Kościoła. Wyszyński skomentował ją następująco: „Zasadniczy temat, to organizowanie ateizmu w Polsce z pomocą aparatu państwowego”. Gomułka ostro wystąpił przeciwko Millenium oraz organizowanej przez Kościół pracy dobroczynnej. Oskarżenia pod adresem programu „Wielkiej Nowenny” oznaczały, iż komuniści nie pozwolą na swobodną realizację misji Kościoła. Znalazło to wyraz w zwalczaniu obecności religii katolickiej w przestrzeni publicznej. Gomułkę szczególnie denerwował wpływ duchowieństwa na młodzież i obecność krzyża w placówkach szkolnych. Wkrótce władze PRL rozpoczęły akcję usuwania religii i „emblematów kościelnych” ze szkół.

W atmosferze daleko idącego wzajemnego napięcia 11 I 1960 odbyło się trzecie ze „spotkań na szczycie”, tym razem już bez udziału Cyrankiewicza. Prymas wskazał, że to właśnie władze PRL są odpowiedzialne za pogorszenie relacji państwo-Kościół. Podkreślił także, iż biskupi są nieustannie zaskakiwani kolejnymi zarządzeniami o antykościelnym charakterze. Wymienił wśród nich zarządzenie dotyczące nadzoru nad seminariami, które uważał nie tylko za nielegalne, ale i niewykonalne. Nie znalazł zrozumienia u rozmówcy, który nie miał zamiaru wycofywać się z antykościelnych zarządzeń, ale żądał poparcia duchowieństwa dla modelu ustrojowego PRL. Gomułka podkreślił: „W sytuacji wewnętrznej, w jakiej żyjemy, Ksiądz prymas mówi o tym, że Kościół nie przeszkadza. Idzie o to, by pomagał”. Odrzucił także postulaty Wyszyńskiego, w tym zwiększenia liczby katolickich tytułów prasowych. Rozmówcy znaleźli jednak pewną przestrzeń wspólnego zrozumienia: problem, jaki dla obu stron stanowiła działalność bp. Czesława Kaczmarka. Ordynariusz kielecki był oceniany przez komunistów jako najbardziej wrogi ze wszystkich biskupów, zaś przez Wyszyńskiego jako zbyt radykalny i prowokujący konflikty z władzami. Obaj zgodzili się, że najlepszym rozwiązaniem byłoby wysłanie bp. Kaczmarka do Rzymu. Nie doszło do tego na skutek decyzji Stolicy Apostolskiej.

Stan szczególnego napięcia relacje państwo-Kościół osiągnęły w latach 1963-1966. Władze PRL bezwzględnie realizowały politykę administracyjnych represji oraz prób ingerencji w życie wewnętrzne Kościoła. Było to widoczne podczas ostatniego spotkania prymasa z Gomułką, 26 IV 1963. Wyszyński podniósł cały szereg kwestii związanych z antykościelną agendą władz, poczynając od nielegalności wielu działań Urzędu ds. Wyznań, przez limitowanie obecności publicznej Kościoła, aż do działań wymierzonych w duchowieństwo, na czele z poborem alumnów do wojska. Prymas nie tylko nie znalazł zrozumienia, ale został obwiniony o zaostrzenie relacji Kościoła i państwa. Dzień później, 27 IV, zapisał w dzienniku: „Dziękuję Matce Bożej Dobrej Rady za obecność i za modlitwy moich dzieci na Jasnej Górze i w domu. Przepraszam za wszystko, co we mnie było z oporu. Być świadkiem sloganowego kłamstwa, ciasnoty i tupetu półinteligenckiego – nie jest łatwo”. Ta ostatnia rozmowa pokazała, że bezpośredni dialog tych dwóch rozmówców jest niemożliwy, a ich cele są biegunowo rozbieżne. Obydwie strony były również przekonane, że ewentualne kolejne spotkania nie przyniosą żadnego efektu.