Instytut Polsko-Radziecki

Dyrektorem w latach 1952-1957 był Zygmunt Młynarski, członek KPP, a następnie PPR i PZPR. IPR został utworzony na mocy uchwały Rady Naczelnej TPPR pod koniec 1951 zgodnie z opiniami Komitetu Słowianoznawstwa i Rusycystyki. Uroczyste otwarcie z udziałem J. Cyrankiewicza nastąpiło 31 I 1952. Wśród zadań IPR wymieniano wsparcie w kształceniu kadr wykładowców w zakresie rusycystyki i językoznawstwa, badania nad literaturą rosyjską, ukraińską i białoruską, organizację odczytów polskich i sowieckich naukowców, informowanie o życiu kulturalnym ZSRS i Polski oraz gromadzenie materiałów niezbędnych dla powstania nowego muzeum polsko-sowieckiego.

W ramach IPR powołano Zakład Literatury (kier. Samuel Fiszman), Zakład Historii (kier. Ludwik Bazylow) i Zakład Prasoznawstwa (kier. Z. Młynarski). W ramach zakładów funkcjonowały też mniejsze jednostki badające literaturę rosyjską, filologię ukraińską i białoruską oraz historię ZSRS. Przy IPR zorganizowano także roczne Studium Wiedzy o ZSRS.

IPR wydawał w latach 1952-1957 czasopismo o tematyce historycznoliterackiej „Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego”, red. S. Fiszman. Jako dodatki do czasopisma ukazywały się informatory bibliograficzne „Sovietica w Polsce: przegląd bibliograficzny” oraz „Polonica w ZSRR: przegląd bibliograficzny”. W kwartalniku dominowała tematyka związana ze studiami nad polsko-rosyjskimi kontaktami literackimi i kulturalnymi oraz rosyjskim ruchem rewolucyjnym w XIX w., zwłaszcza narodnictwem. Od 1957 r. „Kwartalnik IPR” wydawano jako organ Komitetu Słowianoznawstwa PAN pod nazwą „Kwartalnik Slavia Orientalis”.

IPR posiadał też bibliotekę, której trzon stanowił księgozbiór (ok. 4 tys. jednostek) przekazany w maju 1952 r. na wniosek ambasadora ZSRS w Warszawie, Arkadija Sobolewa. Wedle stanu na koniec 1956 r. zbiory biblioteki liczyły ponad 80 tys. jednostek. Po likwidacji IPR zasób biblioteczny przekazano do Ambasady ZSRS.

Formalnie prace IPR koordynowała PAN, z którą uzgadniano plany naukowo-badawcze, ale w praktyce instytut prowadził niezależną od władz akademii działalność, nawiązując i utrzymując bilateralne kontakty z instytucjami sowieckimi, m.in. z Instytutem Historii AN USRS i Instytutem Słowianoznawstwa AN ZSRS. IPR posiadał własną Radę Naukową, w skład której wchodzili: przewodniczący Tadeusz Lehr-Spławiński, zastępczyni Antonina Obrębska-Jabłońska oraz członkowie: Stanisław Arnold, L. Bazylow, Józef Chałasiński, Franciszek Fiedler, S. Fiszman, Tadeusz Daniszewski, Rafał Gerber, Henryk Jabłoński, Stefan Kieniewicz, Tadeusz Manteuffel, Marian Jakóbiec, Stefan Żółkiewski, Henryk Wolpe i in.

W pierwszym etapie swojej działalności, od stycznia 1952 do grudnia 1957, IPR prowadził aktywną działalność naukowo-badawczą, popularyzatorską i propagandową oraz przygotowywał młodą kadrę z dziedziny filologii wschodniosłowiańskiej i historii. Jedną z podstawowych form aktywności były sesje naukowe popularyzujące związki polsko-rosyjskie, organizowane przez poszczególne zakłady IPR. W zakresie badań rusycystycznych przeprowadzono w latach 1952-1954 sesje poświęcone twórczości Nikołaja Niekrasowa, Nikołaja Czernyszewskiego i Antona Czechowa, popularyzując także kontakty A. Mickiewicza ze środowiskiem rosyjskim. Sesja naukowa poświęcona 300-leciu Rady w Perejasławiu, organizowana w listopadzie 1954 przez IPR wspólnie z PAN i AN USRS, zgromadziła ponad 200 uczestników.

Badania Zakładu Historii IPR koncentrowały się głównie na historii „współpracy polskich i rosyjskich rewolucjonistów w XIX w.” i „współpracy polskich i ukraińskich sił postępowych w wieku XIX”. Autorami prac z tego zakresu byli m.in. L. Bazylow, Piotr Łossowski, Romuald Wojna i Wiktoria Śliwowska. Korzeni tej współpracy poszukiwano już w drugiej połowie XVIII w., publikując materiały o udziale konfederatów barskich w powstaniu Jemieliana Pugaczowa 1773-1775 lub stosunku insurekcyjnych władz wojskowych do żołnierzy rosyjskich. Wspólnie z AN ZSRS prowadzono też prace związane z przygotowaniem publikacji do historii powstania styczniowego.

Pracownicy IPR prowadzili kwerendy w archiwach na terenie ZSRS, jako jedni z pierwszych uzyskując dostęp do materiałów na podstawie decyzji KC KPZS. IPR przez kilka lat dominował w dziedzinie wymiany archiwalnej i opracowywaniu tematyki specyficznie rozumianego „ruchu rewolucyjnego” i „współdziałania postępowych sił obu narodów”. Dyrektor IPR i jego poszczególni pracownicy byli w stałym kontakcie ze stroną sowiecką, regularnie dostarczając informacji z życia polskiego środowiska historycznego do KC KPZS. Pojawiły się pomysły włączenia IPR do struktur PAN jako drugiego, obok Instytutu Historii, ośrodka zajmującego się historią najnowszą, na co jednak nie uzyskano zgody Wydziału Nauki KC KPZS.

Wydarzenia 1956, a zwłaszcza rok 1957, spowodowały marginalizację znaczenia IPR. W grudniu 1957 postanowienie Plenum Zarządu Głównego TPPR zmieniło profil instytutu na popularnonaukowy. W ostatnich latach swojej działalności (1958-1961) IPR był mocno zmarginalizowany, a większość jego kadry przeszła do instytutów PAN, zasilając ośrodki slawistyczne lub katedry historii narodów ZSRS na polskich uczelniach wyższych.